Οι δαίμονες του λάθους

«Έκανε λάθος η Μαρία που έστειλε κρυφά μήνυμα στο φίλο της καλύτερής της φίλης. Οπότε θα πασχίσει να πείσει τον εαυτό της πως η φίλη της θα τον έχανε ούτως ή άλλως με τη στάση της.» – από την Ευαγγελία Αγγελούση

last_mistake_by_burcinesin-d1o0s6z

Λάθος. Έννοια δαιμονοποιημένη, αλλά τόσο βαθιά κι αποκλειστικά ανθρώπινη, ίσως κι ελαφρώς αδικημένη. Γιατί αλήθεια την αφορίζουμε; Μια ηθικολόγος άποψη πρεσβεύει ότι το κάνουμε για να την αποφεύγουμε. Μια άλλη, φιλύποπτη, υπαινίσσεται ότι έτσι μπορούμε να την χρησιμοποιούμε ως όπλο επίκρισης του ανταγωνιστή μας ( του καταλογίζουμε λάθη για να τον θέσουμε εκτός ανταγωνισμού). Μια τρίτη, ελιτίστικη, διατείνεται ότι μας βοηθά να κάνουμε διαλογή των ανθρώπων γύρω μας ( να διαλέγουμε να συναναστρεφόμαστε με όσους κάνουν τα λιγότερα λάθη). Μια αναρχική, αποφαίνεται ότι οι ηθικοί κώδικες των κοινωνιών την αναθεματίζουν για να την επιδιώκουμε από αντίδραση. Και …τράβα κορδέλα!

Πάντως , σχεδόν σε όλες τις παραπάνω απαντήσεις το σημείο σύγκλισης είναι ο αφορισμός του λάθους. Και τονίζω «σχεδόν» για να μην υποπέσω κι εγώ στο ολίσθημα του δογματισμού. Μήπως, όμως, αυτός ακριβώς ο αφορισμός είναι που κρατά το άτομο μακριά από τη συνειδητοποίηση των προσωπικών λαθών του, άρα κι από την προσπάθεια για το χτίσιμο της αυτοεικόνας του; Μήπως, με άλλα λόγια, γι’ αυτόν ακριβώς το λόγο δυσκολεύεται κανείς να ομολογήσει ακόμα και στον ίδιο του τον εαυτό πως αυτό που διέπραξε ήταν λάθος;Ίσως, γιατί κατά παράδοση ή θεσμό ένα λάθος συνοδεύεται – από τα γεννοφάσκια μας ακόμα – από μια ποινή, άδικη ή δίκαιη , ποιος θα το ορίσει; -κι αυτή με τη σειρά της ενίοτε συνεπιφέρει μια υπόκωφη κοινωνική επίκριση.

Βέβαια, ο σκοπός της τιμωρίας είναι η συναίσθηση του λάθους και η αποφυγή του «δίς ἐξαμαρτεῖν». Ωστόσο, σε πολλές περιπτώσεις, η γνώση της επικείμενης τιμωρίας ή του επικείμενου κοινωνικού στιγματισμού δεν οδηγεί σ’ αυτή την αποφυγή, αλλά απλώς σε μια αριστοτεχνική , ενίοτε , προσπάθεια συγκάλυψης του λάθους μας. Και, βέβαια, δεν αναφέρομαι σε εγκλήματα ή σε διάφορες κακουργηματικές πράξεις, που, ούτως ή άλλως, θεωρητικά δε συγκαλύπτονται εύκολα και που δεν αφορούν τη συγκεκριμένη πραγμάτευση. Μιλώ για πιο απλές περιπτώσεις καθημερινών λαθών κι αστοχιών που παραβιάζουν ηθικούς άγραφους κανόνες και που η διάπραξή τους, είτε εκούσια είτε ακούσια, «δικάζεται» σε διάφορα «κοινωνικά δικαστήρια» με ετυμηγορίες σκληρές που ξεχνούν το: «ὁ ἀναμάρτητος πρῶτος τόν λίθον βαλλέτω».

Σε αυτό ακριβώς το κομβικό σημείο είναι που μάλλον – κατά την ταπεινή μου γνώμη – συσκοτίζει τα πράγματα η δαιμονοποίηση του λάθους. Είναι αυτή που παρεμβαίνει και με μια ενοχική σιγανή φωνή μας ψιθυρίζει να μην ομολογήσουμε, να συγκαλύψουμε, να αποποιηθούμε την ευθύνη ή να ξεγελάσουμε ακόμα και τον ίδιο μας τον εαυτό αναγνωρίζοντάς του ανύπαρκτα άλλοθι κι ελαφρυντικά. Πασχίζουμε απελπισμένα να μη διαπράξουμε κάποιο λάθος, γιατί το λάθος είναι λάθος κι εμείς θα στιγματιστούμε από αυτό. Και μέσα από αυτή την απέλπιδα προσπάθεια τελικά πολλές φορές φέρνουμε το λάθος εγγύτερά μας, γιατί απλούστατα χάνουμε τη διαύγειά μας και δε σκεφτόμαστε καθαρά όταν ενεργούμε. Κι αν δεν καταφέρουμε να το αποφύγουμε, έπειτα κρυβόμαστε πίσω από αυτό, σαν το μικρό παιδί που μόλις έσπαζε το καλό βάζο της μαμάς και σφυρίζει δήθεν αδιάφορα, αλλά που θα βλέπει ενοχικά όνειρα ακόμα κι όταν εκείνη το καταλάβει και το συγχωρήσει.

Έκανε λάθος η μαμά που έψαξε και διάβασε το ημερολόγιο της κόρης. Μα κι αν ακόμα το ομολογήσει, θα το ντύσει με το πρόσχημα της υπαρκτής – έτσι κι αλλιώς – γονικής ανησυχίας. Έκανε λάθος η Μαρία που έστειλε κρυφά μήνυμα στο φίλο της καλύτερής της φίλης. Οπότε θα πασχίσει να πείσει τον εαυτό της πως η φίλη της θα τον έχανε ούτως ή άλλως με τη στάση της. Έκανε λάθος ο δάσκαλος που μάλωσε το Γιαννάκη μπροστά στους συμμαθητές του, αλλά ο δάσκαλος είναι αναμενόμενο ενίοτε να αδικεί , γιατί έχει να τα βγάλει πέρα με τόσα παιδιά. Έκανε λάθος ο Νίκος που μίλησε άσχημα στον αδερφό του, αλλά δεν έπρεπε κι εκείνος να τον προκαλέσει μιας και μόλις είχε χωρίσει και ήταν χάλια ψυχολογικά. Έκανε πολλά λάθη στο τεστ των αγγλικών το παιδί, άρα πρέπει να το κλονίσουμε στερώντας του κάτι, χωρίς να σκεφτούμε πως, ίσως, την επόμενη φορά που θα κάνει λάθη, απλώς δε θα μας το πει κι έτσι η δράση μας θα είναι μόνο κατασταλτική κι όχι προληπτική. Πολλά παραδείγματα απλών, απλοϊκών ή σοβαρών λαθών στην καθημερινότητά μας – όπως τα παραπάνω – αποδεικνύουν πως τελικά έχουμε χάσει την ουσία της διαδικασίας. Δεν μπορούμε να διαχειριστούμε γόνιμα την περίπτωση του λάθους.

Δε γίνεται να μην κάνουμε λάθη, γιατί είμαστε άνθρωποι κι αυτή είναι η « κατάρα» μας. Τα λάθη είναι ανθρώπινα. Σε αυτό το συμπέρασμα δεν κατέληξε , άλλωστε, η λαϊκή θυμοσοφία; Ακούμε αυτή τη φράση στην καθημερινότητά μας, μα τη θεωρούμε πια τόσο τετριμμένη, που δεν της δίνουμε τη δέουσα προσοχή. Για να φτάσει, όμως, κάτι να φαντάζει τετριμμένο, μάλλον έχει λάβει αξιωματική ισχύ. Δε μας κάνει εντύπωση, όσο και το ότι η γη γυρίζει. Μα κι αυτή τη γενικά πλέον αποδεκτή αλήθεια αν την αναλογιστούμε σε βάθος, θα θαυμάσουμε την ουσία της.

Φυσικά και είναι ανθρώπινα, αφού τα ζώα δεν έχουν λογική και αίσθημα δικαίου, άρα αυτομάτως αποκλείονται από την πιθανότητα διάπραξης λάθους. Σκεφτήκαμε, όμως, πως ίσως πρόκειται για μια « ευλογημένη κατάρα»; Και βέβαια, δεν εννοώ πως πρέπει να επιδοθούμε σε μια άκρατη και άκριτη δράση χωρίς να σκεφτόμαστε, χωρίς να μας απασχολεί καν η έννοια του λάθους. Δεν εννοώ καθόλου πως είναι καλό να θεοποιήσουμε το λάθος. Εννοώ πως οφείλουμε κάποτε επιτέλους να το εκτιμήσουμε. Να ζυγίσουμε την έννοια αυτή , να βρούμε το ειδικό της βάρος και να αντιληφθούμε πώς μπορούμε να την αξιοποιήσουμε προληπτικά και θεραπευτικά.

Η αλήθεια για πολλούς –σίγουρα για εμένα – είναι πως και το σωστό και το λάθος διδάσκουν . Το πρώτο μέσω της μίμησής του , της ενσυνείδητης κι αυτόβουλης, το δεύτερο μέσω της αποφυγής του , εξίσου ενσυνείδητης κι αυτόβουλης. Φυσικά κι είναι υγιές να πορευόμαστε με γνώμονα το πρώτο, αλλά και το δεύτερο μπορεί συγκυριακά – ή και όχι – να μας συμβεί. Το ζήτημα είναι να μπορέσουμε να το αναγνωρίσουμε, να εντοπίσουμε την αιτία του και να διδαχτούμε από αυτό. Αν εντούτοις, το δαιμονοποιήσουμε, θα απομακρυνθούμε μοιραία από αυτή τη διαδικασία. Θα κλείσουμε τα μάτια σε μια συμπτωματολογία που θα μας δείχνει κάτι ουσιώδες για το χαρακτήρα μας, θα ενεργοποιήσουμε ενοχικούς μηχανισμούς που θα μας φθείρουν έντονα, θα απωθήσουμε στο υποσυνείδητο σκέψεις που θα θρέψουν πιθανά συμπλέγματά μας.

Και τότε τελικά τι θα έχουμε καταφέρει, αλήθεια; Και το λάθος θα έχουμε διαπράξει και δε θα έχουμε αντιληφθεί το γιατί το διαπράξαμε και σε τελική ανάλυση θα έχουμε αυξήσει για τον εαυτό μας τις πιθανότητες να υποπέσουμε εκ νέου σε ένα παρόμοιο, κάποια στιγμή απροσδιόριστη στη ζωή μας. Αν, ωστόσο, βρούμε το θάρρος, μακριά από στερεότυπα και τελειομανίες, να το κοιτάξουμε κατάματα, θα καθρεφτιστεί σε αυτό η αλήθεια μας η προσωπική, αυτή που θα μας βοηθήσει να αναγνωρίσουμε την πηγή του, τη ρίζα του. Θα ομολογήσουμε κι η ομολογία είναι το πρώτο βήμα προς τη διόρθωση. Κι αν δε διορθώνεται κάτι που εξ αρχής έγινε λάθος, τουλάχιστον αποκαθίσταται η ηθική τάξη των πραγμάτων στις μεταξύ μας σχέσεις.

Τι πιο όμορφο, ζεστό κι ανθρώπινο από μια μάνα που ζητά συγγνώμη από το παιδί της για ένα λάθος της απέναντί του « τσαλακώνοντας» τον εαυτό της για να δείξει σε αυτό πως ο άνθρωπος δεν είναι τέλειος, απεγκλωβίζοντάς το έτσι από μύθους τελειότητας που το μόνο που θα κατορθώσουν είναι να το κάνουν ενοχικό και συμπλεγματικό; Πότε επιτέλους θα κατανοήσουμε πως ο γονιός μας είναι απλώς γονιός κι ο φίλος φίλος κι ο δάσκαλος δάσκαλος, όχι γιατί δεν κάνουν λάθη, αλλά γιατί έχουν επιλέξει συνειδητά αυτούς τους ρόλους αφού τους αγαπούν και είναι έτοιμοι να τους υποστηρίξουν βρίσκοντας το θάρρος να σηκώνονται κάθε φορά που πέφτουν. Και το θάρρος ίσως αυτό είναι που θα τους κρατά σε μια θέση υψηλή στη συνείδησή μας ως πρότυπα μάλιστα πολλές φορές. Εξάλλου ποιος είπε ότι τα πρότυπα δεν κάνουν λάθη; Γιατί να «μπολιάζουμε» τις συνειδήσεις των νέων ανθρώπων με άκρως εξιδανικευμένα πρότυπα που δεν άπτονται των ανθρώπινων δυνατοτήτων; Γιατί να τα ρίχνουμε σε ένα ατέρμονο κυνήγι τελειότητας που ούτε θα αγγίξουν ποτέ , αλλά το κυριότερο θα φθείρει τις ανθρώπινες στιγμές τους στην επίμοχθη, αλλά, δυστυχώς ,μάταιη προσπάθειά τους να την κατακτήσουν;

Ας αποδεσμευτούμε, λοιπόν, από αφορισμούς και δαίμονες κι ας αφεθούμε να καθοδηγηθούμε από το σωστό, αλλά με μια απόλυτη συναίσθηση της πιθανότητας να υποπέσουμε σε κάποιο σφάλμα, το οποίο, κατόπιν, αν είμαστε διαυγείς, μπορούμε να αναγνωρίσουμε, να εξηγήσουμε, να μετανιώσουμε, να αποκαταστήσουμε. Ας επιλέξουμε να ξεδιπλώνουμε το γνήσιο του χαρακτήρα μας με ό, τι αυτό το γνήσιο συνοδεύεται αντί του κατ’ επίφαση αλάνθαστου χαρακτήρα που υπαγορεύουν τα κοινωνικά στερεότυπα. Κι αυτό γιατί στη δεύτερη περίπτωση προστατευόμαστε από κοινωνικές ταμπέλες και επίπλαστους δαίμονες, αλλά , δυστυχώς, μένουν ως κατάλοιπα μέσα μας αληθινοί ψυχικοί δαίμονες που μας στοιχειώνουν για μια ζωή.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.